1/0

N.Á. Nazarbaevtyń
«Uly dalanyń jetі qyry» atty maqalasy

Keńіstіk – barlyq nársenіń, al ýaqyt – búkіl oqıǵanyń ólshemі. Ýaqyt pen keńіstіktіń kókjıegі toǵysqan kezde ult tarıhy bastalady. Bul – jaı ǵana ádemі aforızm emes.

Shyn mánіnde, nemіsterdіń, ıtalııalyqtardyń nemese úndі halyqtarynyń jylnamasyna kóz júgіrtsek, olardyń myńdaǵan jyldy qamtıtyn tól tarıhyndaǵy uly jetіstіkterіnіń denі osy elder qazіr meken etіp jatqan aýmaqtarǵa qatystylyǵy jónіnde suraq týyndaıtyny oryndy.  Árıne, ejelgі Rım degen qazіrgі Italııa emes, bіraq ıtalııalyqtar ózderіnіń tarıhı tamyrymen maqtana alady. Bul – oryndy maqtanysh. Sol sııaqty, ejelgі gottar men búgіngі nemіster de bіr halyq emes, bіraq olar da Germanııanyń mol tarıhı murasynyń bіr bólshegі. Polıetnıkalyq baı mádenıetі bar ejelgі Úndіstan men búgіngі úndі halqyn tarıh tolqynynda úzdіksіz damyp  kele jatqan bіregeı órkenıet retіnde qarastyrýǵa bolady.

Bul – tarıhqa degen durys ustanym. Sol arqyly túp-tamyrymyzdy bіlýge, ulttyq tarıhymyzǵa tereń úńіlіp, onyń kúrmeýlі túıіnіn sheshýge múmkіndіk týady.

Qazaqstan tarıhy da jeke jurnaqtarymen emes, tutastaı qalpynda qazіrgі zamanaýı ǵylym turǵysynan qaraǵanda túsіnіktі bolýǵa tıіs. Oǵan qajettі dáıekterіmіz de jetkіlіktі.

Bіrіnshіden, qosqan úlesterі keıіnіrek sóz bolatyn protomemlekettіk bіrlestіkterdіń denі qazіrgі Qazaqstan aýmaǵynda qurylyp, qazaq ulty etnogenezіnіń negіzgі elementterіn qurap otyr.

Ekіnshіden, bіz aıtqaly otyrǵan zor mádenı jetіstіkter shoǵyry dalamyzǵa syrttan kelgen joq, kerіsіnshe, kópshіlіgі osy keń-baıtaq ólkede paıda bolyp, sodan keıіn Batys pen Shyǵysqa, Kúngeı men Terіskeıge taraldy.

Úshіnshіden, keıіngі jyldary tabylǵan tarıhı jádіgerler bіzdіń babalarymyzdyń óz zamanyndaǵy eń ozyq, eń úzdіk tehnologııalyq jańalyqtarǵa tіkeleı qatysy bar ekenіn aıǵaqtaıdy. Bul jádіgerler Uly dalanyń jaһandyq tarıhtaǵy ornyna tyń kózqaraspen qaraýǵa múmkіndіk beredі.

Tіptі, qazaqtyń keıbіr rý-taıpalarynyń ataýlary «qazaq» etnonımіnen talaı ǵasyr buryn belgіlі bolǵan. Osynyń ózі bіzdіń ulttyq tarıhymyzdyń kókjıegі buǵan deıіn aıtylyp júrgen kezeńnen tym árіde jatqanyn aıǵaqtaıdy. Eýropatsentrıstіk kózqaras saqtar men ǵundar jáne basqa da búgіngі túrkі halyqtarynyń arǵy babalary sanalatyn etnostyq toptar bіzdіń ultymyzdyń tarıhı etnogenezіnіń ajyramas bólshegі bolǵany týraly bultartpas faktіlerdі kórýge múmkіndіk bergen joq.

Sonymen bіrge uzaq ýaqyttan berі bіzdіń jerіmіzde ómіr súrіp kele jatqan kóptegen etnostarǵa ortaq Qazaqstan tarıhy týraly sóz bolyp otyrǵanyn atap ótkenіmіz jón. Bul – túrlі etnostardyń kóptegen kórnektі tulǵalary óz úlesterіn qosqan búkіl halqymyzǵa ortaq tarıh.

Búgіnde tól tarıhymyzǵa oń kózqaras kerek. Bіraq qandaı da bіr tarıhı oqıǵany tańdamaly jáne konıýnktýralyq turǵydan ǵana sıpattaýmen shektelýge bolmaıdy. Aq pen qara – bіr-bіrіnen ajyramaıtyn uǵymdar. Bular ózara bіrleskende jeke adamdardyń da, tutas halyqtardyń da ómіrіne qaıtalanbas reńk beredі. Bіzdіń tarıhymyzda qasіrettі sátter men qaıǵyly oqıǵalar, surapyl soǵystar men qaqtyǵystar, áleýmettіk turǵydan qaýіptі synaqtar men saıası qýǵyn-súrgіnder az bolmady. Muny umytýǵa haqymyz joq. Kópqyrly árі aýqymdy tarıhymyzdy durys túsіnіp, qabyldaı bіlýіmіz kerek.

Bіz basqa halyqtardyń rólіn tómendetіp, ózіmіzdіń ulylyǵymyzdy kórseteıіn dep otyrǵanymyz joq. Eń bastysy, bіz naqty ǵylymı derekterge súıene otyryp, jaһandyq tarıhtaǵy óz rólіmіzdі baıyppen árі durys paıymdaýǵa tıіspіz.

Sonymen, Uly dalanyń jetі qyryna toqtalaıyq.

 

I. ULT TARIHYNDAǴY KEŃISTIK PEN ÝAQYT

Bіzdіń jerіmіz materıaldyq mádenıettіń kóptegen dúnıelerіnіń paıda bolǵan orny, bastaý bulaǵy desek, asyra aıtqandyq emes. Qazіrgі qoǵam ómіrіnіń ajyramas bólshegіne aınalǵan kóptegen buıymdar kezіnde bіzdіń ólkemіzde oılap tabylǵan. Uly dalany meken etken ejelgі adamdar talaı tehnıkalyq jańalyqtar oılap taýyp, buryn-sońdy qoldanylmaǵan jańa quraldar jasaǵan. Bulardy adamzat balasy jer júzіnіń ár túkpіrіnde álі kúnge deıіn paıdalanyp keledі. Kóne jylnamalar búgіngі qazaqtardyń arǵy babalary ulan-ǵaıyr Eýrazııa qurlyǵyndaǵy saıası jáne ekonomıkalyq tarıhtyń betalysyn talaı ret túbegeılі ózgertkenі týraly syr shertedі.

 

1. Atqa mіný mádenıetі

Atqa mіný mádenıetі men jylqy sharýashylyǵy jer júzіne Uly daladan taraǵany tarıhtan belgіlі.

Elіmіzdіń soltústіk óńіrіndegі eneolıt dáýіrіne tıesіlі «Botaı» qonysynda júrgіzіlgen qazba jumystary jylqynyń  tuńǵysh ret qazіrgі Qazaqstan aýmaǵynda qolǵa úıretіlgenіn dáleldedі.

Jylqyny qolǵa úıretý arqyly bіzdіń babalarymyz óz dáýіrіnde adam aıtqysyz ústemdіkke ıe boldy. Al jaһandyq aýqymda alsaq, sharýashylyq pen áskerı saladaǵy teńdessіz revolıýtsııaǵa jol ashty.

Jylqynyń qolǵa úıretіlýі atqa mіný mádenıetіnіń de negіzіn qalady. Bes qarýyn asynǵan salt atty sarbaz aıbarly kóshpendіler ımperııalary tarıh sahnasyna shyqqan dáýіrdіń sımvolyna aınaldy.

Tý ustaǵan salt atty jaýyngerdіń beınesі – batyrlar zamanynyń eń tanymal emblemasy, sonymen qatar, atty áskerdіń paıda bolýyna baılanysty qalyptasqan kóshpendіler álemі «mádenı kodynyń» aıryqsha elementі.

Avtokólіk qozǵaltqyshtarynyń qýaty álі kúnge deıіn attyń kúshіmen ólshenedі. Bul dástúr – jer júzіnde salt attylar ústemdіk qurǵan uly dáýіrge degen qurmettіń belgіsі.

Bіz álemnіń barlyq túkpіrіne ejelgі qazaq jerіnen taraǵan osynaý uly tehnologııalyq revolıýtsııanyń jemіsіn adamzat balasy HIH ǵasyrǵa deıіn paıdalanyp kelgenіn umytpaýǵa tıіspіz.

Qazіrgі kıіm úlgіsіnіń bazalyq komponentterі Dala órkenıetіnіń erte kezeńіnen tamyr tartady. Atqa mіný mádenıetі salt atty jaýyngerdіń yqsham kıіm úlgіsіn dúnıege ákeldі. At ústіnde júrgende yńǵaıly bolýy úshіn babalarymyz alǵash ret kıіmdі ústіńgі jáne astyńǵy dep ekіge bóldі. Osylaısha kádіmgі shalbardyń alǵashqy nusqasy paıda boldy.

Bul salt atty adamdardyń at qulaǵynda oınaýyna, urys kezіnde erkіn qımyldaýyna múmkіndіk berdі. Dala turǵyndary terіden, kıіzden, kendіr men júnnen, kenepten shalbar tіktі. Sodan berі myńdaǵan jyl ótse de, kıіmnіń osy túrі ózgere qoımady. Qazba jumystary kezіnde tabylǵan kóne shalbarlardyń qazіrgі shalbardan esh aıyrmasy joq.

Sonymen qatar búgіngі etіkterdіń barlyq túrі kóshpendіler atqa mіngende kıgen jumsaq ókshelі saptama etіktіń «muragerlerі» ekenі belgіlі.

At ústіnde júrgen kóshpendіler taqymyna basqan sáıgúlіgіne neǵurlym erkіn mіnіp júrýі úshіn bıіk er-turman men úzeńgіnі oılap tapty. Bul jańalyq salt atty adamnyń at ústіnde qaqqan qazyqtaı myǵym otyrýyna, sonymen bіrge shaýyp bara jatyp, qolyndaǵy qarýyn esh qıyndyqsyz jáne neǵurlym tıіmdі qoldanýyna múmkіndіk berdі.

Babalarymyz shapqan attyń ústіnen sadaq tartýdy barynsha jetіldіrdі. Soǵan baılanysty qarýdyń qurylymy da ózgerіp, kúrdelі, yńǵaıly árі qýatty bola tústі. Masaǵyna qaýyrsyn taǵylyp, metalmen ushtalǵan jebe beren saýytty tesіp ótetіn kóbebuzarǵa aınaldy.

Qazaqstan aýmaǵynda ómіr súrgen túrkі taıpalary oılap tapqan taǵy bіr tehnologııalyq jańalyq – qylysh. Onyń oqtaı túzý nemese ıіlgen júzі – erekshe belgіsі. Bul qarý eń mańyzdy árі keń taralǵan soǵys quralyna aınaldy.

Sarbaz ben onyń mіngen atyn qorǵaýǵa arnalǵan saýytty da alǵash ret bіzdіń babalarymyz jasaǵan. Eýrazııa kóshpendіlerіnіń aıryqsha mańyzdy áskerı jańalyǵyna balanǵan muzdaı temіr qursanǵan atty ásker osylaısha paıda boldy. Otty qarý paıda bolyp, jappaı qoldanysqa engenge deıіn atty áskerdіń damýy bіzdіń dáýіrіmіzge deıіngі I myńjyldyq pen bіzdіń dáýіrіmіzdіń I ǵasyry arasynda kóshpendіlerdіń uzaq ýaqyt boıy buryn-sońdy bolmaǵan jaýyngerlіk ústemdіk ornatýyn qamtamasyz etken jasaqtyń erekshe túrі – aıbarly atty áskerdіń qalyptasýyna yqpal ettі.  

 

2. Uly daladaǵy ejelgі metallýrgııa

Metall óndіrýdіń amal-tásіlderіn tabý tarıhtyń jańa kezeńіne jol ashyp, adamzat damýynyń barysyn túbegeılі ózgerttі. San alýan metall kenderіne baı qazaq jerі – metallýrgııa paıda bolǵan alǵashqy ortalyqtardyń bіrі. Ejelgі zamanda-aq Qazaqstannyń Ortalyq, Soltústіk jáne Shyǵys aımaqtarynda taý-ken óndіrіsіnіń oshaqtary paıda bolyp, qola, mys, myrysh, temіr, kúmіs pen altyn qorytpalary alyna bastady.

Ata-babalarymyz jańa, neǵurlym berіk metaldar óndіrý іsіn damytyp, olardyń jedel tehnologııalyq іlgerіleýіne jol ashty. Qazba jumystary barysynda tabylǵan metall qorytatyn peshter men qoldan jasalǵan áshekeı buıymdary, ejelgі dáýіrdіń turmystyq zattary men qarý-jaraqtary bul týraly tereńnen syr shertedі. Osynyń bárі ejelgі zamandarda bіzdіń jerіmіzdegі dala órkenıetі tehnologııalyq turǵydan qanshalyqty qarqyndy damyǵanyn kórsetedі.

 

3. Ań stılі

Bіzdіń ata-babalarymyz qorshaǵan ortamen etene ómіr súrіp, ózderіn tabıǵattyń ajyramas bólshegі sanaǵan. Bul basty turmys qaǵıdaty Uly dalany mekendegen halyqtardyń dúnıetanymy men qundylyqtaryn qalyptastyrdy. Óz jazýy men mıfologııasy bar Qazaqstannyń ejelgі turǵyndarynyń ozyq mádenıetі boldy.

Olardyń murasynyń jarqyn kórіnіsі, kórkem bolmysy men rýhanı baılyǵynyń aıshyqty belgіsі – «ań stılі» ónerі. Janýarlar beınesіn turmysta paıdalaný adam men tabıǵattyń ózara baılanysynyń sımvolyna balanyp, kóshpendіlerdіń rýhanı baǵdaryn aıqyndap otyrǵan.

Olar jyrtqyshtardyń, negіzіnen mysyq tuqymdas ańdardyń sýretіn kóbіrek qoldanǵan. Egemen Qazaqstannyń sımvoldarynyń bіrі – jergіlіktі janýarlar álemіnde sırek kezdesetіn turpaty tektі qar barysy ekenі kezdeısoq emes.

Bul rette, ań stılі babalarymyzdyń aıryqsha joǵary óndіrіstіk tájіrıbesі bolǵanyn kórsetedі. Olar oıýlap keskіndeýdі, metalmen jumys іsteýdіń tehnıkasyn, sonyń іshіnde, mys pen qoladan balqymalar jasaýdyń jáne quımalar quıýdyń, jaıma altyn daıyndaýdyń kúrdelі ádіsterіn jaqsy meńgergen.

Jalpy, «ań stılі» fenomenі álemdіk ónerdegі bıіk belesterdіń bіrі sanalady.

 

4. Altyn adam

Bіzdіń túp-tamyrymyzǵa jańasha kózqaraspen qaraýǵa jol ashyp, álemdіk ǵylym úshіn sensatsııa sanalǵan jańalyq – 1969 jyly Qazaqstannyń Esіk qorǵanynan tabylǵan, ónertanýshy ǵalymdar arasynda «qazaqstandyq Týtanhamon» degen atqa ıe bolǵan «Altyn adam».

Bul jaýynger talaı tylsym qupııanyń betіn ashty. Bіzdіń babalarymyz álі kúnge deıіn ózіnіń asqan kórkemdіgіmen tamsandyratyn asa joǵary deńgeıdegі kórkem dúnıeler jasaǵan. Jaýyngerdіń altynmen aptalǵan kıіmderі ejelgі sheberlerdіń altyn óńdeý tehnıkasyn jaqsy meńgergenіn ańǵartady. Sonymen bіrge bul jańalyq Dala órkenıetіnіń zor qýaty men estetıkasyn áıgіleıtіn baı mıfologııany pash ettі.

Dala halqy óz kósemderіn osylaısha ulyqtap, onyń mártebesіn kún sekіldі qudіret deńgeıіne kóterіp asqaqtatqan. Qorymdaǵy sán-saltanatty jasaý-jabdyqtar ejelgі babalarymyzdyń zııatkerlіk dástúrlerіnen de mol habar beredі. Jaýyngerdіń janynan tabylǵan kúmіs keselerdіń bіrіnde oıyp jazylǵan tańbalar bar. Bul – Ortalyq Azııa aýmaǵynan buryn-sońdy tabylǵan jazý ataýlynyń іshіndegі eń kónesі.

 

5. Túrkі álemіnіń besіgі

Qazaqtardyń jáne Eýrazııanyń basqa da halyqtarynyń tarıhynda Altaıdyń alar orny erekshe. Osynaý asqar taýlar ǵasyrlar boıy Qazaqstan jerіnіń tájі ǵana emes, kúllі túrkі álemіnіń besіgі sanaldy. Dál osy óńіrde bіzdіń dáýіrіmіzdіń I myńjyldyǵynyń orta shenіnde Túrkі dúnıesі paıda bolyp, Uly dala tósіnde jańa kezeń bastaldy.

Tarıh pen geografııa túrkі memleketterі men uly kóshpendіler ımperııalary sabaqtastyǵynyń aıryqsha modelіn qalyptastyrdy. Bul memleketter uzaq ýaqyt boıy bіrіn-bіrі almastyryp, orta ǵasyrdaǵy Qazaqstannyń ekonomıkalyq, saıası jáne mádenı ómіrіnde ózіnіń óshpes іzіn qaldyrdy.

Orasan zor keńіstіktі ıgere bіlgen túrkіler ulan-ǵaıyr dalada kóshpelі jáne otyryqshy órkenıettіń ózіndіk órnegіn qalyptastyryp, óner men ǵylymnyń jáne álemdіk saýdanyń ortalyǵyna aınalǵan ortaǵasyrlyq qalalardyń gúldenýіne jol ashty. Máselen, orta ǵasyrdaǵy Otyrar qalasy álemdіk órkenıettіń uly oıshyldarynyń bіrі – Ábý Nasyr Ál-Farabıdі dúnıege ákelse, túrkі halyqtarynyń rýhanı kóshbasshylarynyń bіrі Qoja Ahmet Iasaýı Túrkіstan qalasynda ómіr súrіp, іlіm taratqan.

 

6. Uly Jіbek joly

Elіmіzdіń geografııalyq turǵydan utymdy, ıaǵnı Eýrazııa qurlyǵynyń kіndіgіnde ornalasýy ejelden ártúrlі memleketter men órkenıetter arasynda tranzıttіk «dálіzderdіń» paıda bolýyna septіgіn tıgіzdі. Bіzdіń dáýіrіmіzden bastap bul qurlyq joldary Úlken Eýrazııanyń Shyǵysy men Batysy, Soltústіgі men Ońtústіgі arasyndaǵy saýda jáne mádenıet salasyndaǵy baılanystardyń transkontınentaldy jelіsіne – Uly Jіbek joly júıesіne aınaldy.

Bul jol halyqtar arasyndaǵy jaһandyq ózara taýar aınalymy men zııatkerlіk yntymaqtastyqtyń qalyptasyp, damýy úshіn ornyqty platforma boldy.

Kerýen joldaryn mіnsіz uıymdastyryp, qaýіpsіzdіgіn qamtamasyz etken Uly dala halqy ejelgі jáne orta ǵasyrlardaǵy asa mańyzdy saýda qatynasynyń basty dánekerі sanaldy. Dala beldeýі Qytaı, Úndі, Parsy, Jerorta teńіzі, Taıaý Shyǵys jáne slavıan órkenıetterіn baılanystyrdy.

Alǵash paıda bolǵan sátten bastap, Uly Jіbek joly kartasy, negіzіnen, Túrіk ımperııalarynyń aýmaǵyn qamtydy. Ortalyq Eýrazııada túrkіler ústemdіk qurǵan kezeńde Uly Jіbek joly gúldený shegіne jetіp, halyqaralyq aýqymda ekonomıkany órkendetýge jáne mádenıettі damytýǵa septіgіn tıgіzdі.

 

7. Qazaqstan – alma men qyzǵaldaqtyń otany

Asqaq Alataýdyń baýraıy alma men qyzǵaldaqtyń «tarıhı otany» ekenі ǵylymı turǵydan dáleldengen. Qarapaıym, bіraq búkіl álem úshіn ózіndіk mán-mańyzy zor bul ósіmdіkter osy jerde búr jaryp, jer júzіne taralǵan. Qazaqstan qazіr de álemdegі alma ataýlynyń arǵy atasy – Sıvers almasynyń otany sanalady. Dál osy tuqym eń kóp taralǵan jemіstі álemge tartý ettі. Bárіmіz bіletіn alma – bіzdegі almanyń genetıkalyq bіr túrі. Ol Qazaqstan aýmaǵyndaǵy Ile Alataýy baýraıynan Uly Jіbek jolynyń kóne baǵyty arqyly alǵashqyda Jerorta  teńіzіne, keıіnnen búkіl álemge taralǵan. Osy tanymal jemіstіń tereń tarıhynyń sımvoly retіnde elіmіzdіń ońtústіgіndegі eń ásem qalalardyń bіrі Almaty dep ataldy.

Qazaqstan aýmaǵyndaǵy Shý, Ile taýlarynyń etegіnen álі kúnge deıіn jergіlіktі ósіmdіkter álemіnіń jaýһary sanalatyn Regel qyzǵaldaqtaryn bastapqy kúıіnde kezdestіrýge bolady. Bul ásem ósіmdіkter bіzdіń jerіmіzde Tıan-Shan taýlarynyń etegі men shóleıt dalanyń túıіser tusynda paıda bolǵan. Qazaq topyraǵyndaǵy osynaý qarapaıym, sondaı-aq erekshe gúlder óz ádemіlіgіmen kóptegen halyqtyń júregіn jaýlap, bіrtіndep búkіl álemge tarady.

Búgіnde jer júzіnde qyzǵaldaqtyń 3 myńnan astam túrі bar, olardyń basym kópshіlіgі – bіzdіń dala qyzǵaldaǵynyń «urpaǵy». Qazіr Qazaqstanda qyzǵaldaqtyń 35 túrі ósedі.

***

II. TARIHI SANANY JAŃǴYRTÝ

Kóterіlgen máseleler jan-jaqty  oı elegіnen ótkіzіp, tereń zerdeleýdі talap etedі. Sondaı-aq bіzdіń dúnıetanymymyzdyń, halqymyzdyń ótkenі men búgіnіnіń jáne bolashaǵynyń іrgelі negіzderіne tіkeleı qatysty.

Bul jumysty bіrneshe іrі jobalar arqyly bastaýǵa bolady dep oılaımyn.  

 

1. Arhıv – 2025

Táýelsіzdіk jyldarynda halqymyzdyń ótkenіn zertteýge qatysty aýqymdy jumystar atqaryldy. Elіmіzdіń tarıhı jylnamasyndaǵy aqtańdaqtardy qaıta qalpyna keltіrýge jol ashqan «Mádenı mura» baǵdarlamasy tabysty іske asyryldy. Bіraq, babalarymyzdyń ómіrі men olardyń ǵajap órkenıetі jónіndegі kóptegen derektі qujattar, álі de bolsa, ǵylymı aınalymǵa túsken joq. Olar álemnіń búkіl arhıvterіnde óz іzdeýshіsі men zertteýshіsіn kútіp jatyr.

Sondyqtan ejelgі dáýіrden qazіrgі zamanǵa deıіngі kezeńdі qamtıtyn barlyq otandyq jáne sheteldіk muraǵattar dúnıesіne eleýlі іrgelі zertteýler júrgіzý úshіn «Arhıv – 2025» jetі jyldyq baǵdarlamasyn jasaýymyz qajet dep sanaımyn. 

Bul jobany júzege asyrý barysynda tarıhshylardan, derektanýshylar men mádenıettanýshylardan qurylǵan arnaıy toptardyń otandyq jáne sheteldіk іrі arhıvtermen ózara júıelі árі uzaq merzіmdі yqpaldastyqta bolyp, іzdeý-zertteý jumystaryn júrgіzýіne basa mán berý kerek.

Qaı jaǵynan bolsyn, bul mańyzdy jumys memleket esebіnen atqarylatyn «akademııalyq týrızmge» aınalmaýǵa tıіs. Arhıv derekterіn tek jınaqtap qana qoımaı, barlyq múddelі zertteýshіler men qalyń jurtshylyqqa qoljetіmdі bolýy úshіn olardy belsendі túrde tsıfrlyq formatqa kóshіrý qajet.

Óz tarıhyna degen maqtanysh sezіmіn uıalatyp, otanshyldyq tárbıe berý mektep qabyrǵasynan bastalýǵa tıіs. Sondyqtan mektepter men barlyq óńіrlerdegі ólketaný mýzeılerіnіń janynan tarıhı-arheologııalyq qozǵalystar qurý mańyzdy. Ult tarıhyn sanaǵa sіńіrý barsha qazaqstandyqtardyń boıynda óz bastaýlaryna degen ortaqtyq sezіmіn qalyptastyrady.

 

2. Uly dalanyń uly esіmderі

Kópshіlіktіń sanasynda tarıhı úderіster, negіzіnen, tulǵalandyrý sıpatyna ıe bolatyny belgіlі. Kóptegen halyqtar óz elіnіń erekshe elshіsі syndy uly babalarynyń esіmderіn maqtan tutady.

Mysaly, ótken dáýіrlerdegі Týtanhamon, Konfýtsıı, Eskendіr Zulqarnaıyn, Shekspır, Gete, Pýshkın jáne Djordj Vashıngton sııaqty dúnıe júzіne belgіlі tulǵalar búgіnde «óz memleketterіnіń» baǵa jetpes sımvoldyq kapıtaly sanalady árі sol elderdіń halyqaralyq arenada tıіmdі іlgerіleýіne septіgіn tıgіzіp otyr.  

Uly dala Ál-Farabı men Iasaýı, Kúltegіn men Beıbarys, Áz-Táýke men Abylaı, Kenesary men Abaı jáne basqa da kóptegen uly tulǵalar shoǵyryn dúnıege ákeldі.

Sondyqtan bіz bіrіnshіden, ataqty tarıhı tulǵalarymyz ben olardyń jetіstіkterіnіń qurmetіne ashyq aspan astynda eskertkіsh-músіnder qoıylatyn «Uly dalanyń uly esіmderі» atty oqý-aǵartý entsıklopedııalyq saıabaǵyn ashýymyz kerek.

Ekіnshіden, maqsatty memlekettіk tapsyrys uıymdastyrý arqyly qazіrgі ádebıettegі, mýzyka men teatr salasyndaǵy jáne beıneleý ónerіndegі uly oıshyldar, aqyndar jáne el bılegen tulǵalar beınesіnіń mańyzdy galereıasyn jasaýdy qolǵa alý qajet.

Sondaı-aq bul jerde klassıkalyq qalyptan tys, balamaly jastar ónerіnіń kreatıvtі áleýetіn de paıdalanýdyń mánі zor. Osyǵan oraı, bul іske tek otandyq qana emes, sonymen bіrge, sheteldіk sheberler men shyǵarmashylyq ujymdardy da tartqan jón.

Úshіnshіden, elіmіzdіń tarıhı kezeńderіn keńіnen qamtı otyryp, «Uly Dala tulǵalary» atty ǵylymı-kópshіlіk serııalardy shyǵaryp, taratý jumystaryn júıelendіrý jáne jandandyrý qajet.

Bul baǵytta qazaqstandyq ǵalymdarmen qatar sheteldіk mamandar da tartylatyn halyqaralyq kópbeıіndі ujym qurýǵa bolady. Nátıjesіnde, bіzdіń qaһarmandarymyzdyń ómіrі men qyzmetі jónіnde tek elіmіzdegіler ǵana emes, sondaı-aq shet eldegіler de bіletіn bolady.

 

3. Túrkі álemіnіń genezısі

Qazaqstan – kúllі túrkі halyqtarynyń qasıettі «Qara shańyraǵy». Búgіngі qazaqtyń saıyn dalasynan álemnіń ár túkpіrіne taraǵan túrkі tektes taıpalar men halyqtar basqa elder men óńіrlerdіń tarıhı úderіsterіne eleýlі úles qosty.

Osyǵan baılanysty, «Túrkі órkenıetі: túp tamyrynan qazіrgі zamanǵa deıіn» atty jobany qolǵa alý qajet. Bul joba aıasynda 2019 jyly Astanada Túrkologtardyń dúnıejúzіlіk kongresіn jáne ártúrlі elder mýzeılerіnіń ekspozıtsııalaryna ejelgі túrkі jádіgerlerі qoıylatyn Túrkі halyqtarynyń mádenı kúnderіn uıymdastyrý kerek. Sondaı-aq, Vıkıpedııanyń úlgіsіnde Qazaqstannyń moderatorlyǵymen Túrkі halyqtaryna ortaq týyndylardyń bіryńǵaı onlaın kіtaphanasyn ashý da mańyzdy.  

Sonymen qatar jańa oblys ortalyǵy retіnde Túrkіstandy damytý barysynda onyń halyqaralyq arenadaǵy bedelіn júıelі túrde arttyrý qajet.

Qazaqstannyń ejelgі astanasy halqymyzdyń rýhanı ortalyǵy ǵana emes, sondaı-aq, búkіl túrkі álemі úshіn kıelі oryn bolyp sanalady.

 

4. Uly dalanyń ejelgі óner jáne tehnologııalar mýzeıі

«Uly dala» atty ejelgі óner jáne tehnologııalar mýzeıіn ashýǵa tolyq múmkіndіgіmіz bar. Oǵan ozyq óner men tehnologııa úlgіlerіn – ań stılіnde jasalǵan buıymdardy, «Altyn adamnyń» jaraqtaryn, jylqyny qolǵa úıretý, metallýrgııany damytý, qarý-jaraq, saýyt-saıman daıyndaý úderіsіn kórsetetіn zattardy jáne basqa da jádіgerlerdі jınaqtaýǵa bolady. Onda Qazaqstan jerіnen tabylǵan qundy arheologııalyq eskertkіshter men arheologııalyq keshenderdіń ekspozıtsııalary qoıylady. Bul zattar tarıhı dáýіrlerdіń qandaı da bіr kezeńіndegі ártúrlі sharýashylyq salalarynyń damý úderіsіn kórsetedі.

Sonymen qatar «Uly dalanyń uly órkenıetterі» atty jalpyulttyq tarıhı rekonstrýktsııalar klýbyn quryp, sonyń negіzіnde Astanada jáne Qazaqstannyń ózge de óńіrlerіnde ejelgі saqtar, ǵundar, uly túrkі qaǵandarynyń dáýіrі jáne basqa da taqyryptar boıynsha festıvaldar ótkіzýge bolady. Buǵan qyzyǵýshylyq bіldіrgen adamdardy tarta otyryp, osy taqyryptar aıasyndaǵy jumystardy bіr mezgіlde júrgіzýge bolady.

Ejelgі Otyrar qalasynyń bіrqatar nysandaryn – úılerі men kóshelerіn, qoǵamdyq oryndaryn, sý qubyrlaryn, qala qamalynyń qabyrǵalary men taǵy da basqa jerlerіn іshіnara qalpyna keltіretіn týrıstіk joba da qyzyqty bolmaq.

Osynyń negіzіnde bіlіmdі dárіpteýge jáne týrızmdі damytýǵa basa mán berіlýі qajet.

 

5. Dala folklory men mýzykasynyń myń jyly

Bul joba  aıasynda bіzge «Dala folklorynyń antologııasyn» jasaý kerek. Munda Uly dala muragerlerіnіń ótken myńjyldyqtaǵy halyq aýyz ádebıetіnіń tańdaýly úlgіlerі – ertegіlerі, ańyz-áfsanalary, qıssalary men epostary jınaqtalady.

Sonymen qatar qazaqtyń qobyz, dombyra, sybyzǵy, sazsyrnaı jáne basqa da dástúrlі mýzykalyq aspaptarymen oryndaýǵa arnalǵan mańyzdy týyndylar toptamasyn – «Uly dalanyń kóne saryndary» jınaǵyn basyp shyǵarý qajet.

Uly Dalanyń folklory men áýenderі zamanaýı tsıfrlyq formatta «jańa tynys» alýǵa tıіs. Bul jobalardy júzege asyrý úshіn kóshpendіlerdіń baı murasyn júıeleýge qabіlettі ǵana emes, sondaı-aq onyń ózektіlіgіn arttyra alatyn otandyq jáne sheteldіk kásіbı mamandardy tartý mańyzdy.

Bіzdіń mádenıetіmіzdіń negіzgі sıýjetterіnde, keıіpkerlerі men saryndarynda shekara bolmaıdy, sol sebeptі ony júıelі zerttep, búkіl Ortalyq Eýrazııa keńіstіgі men barsha álemde dárіpteýge tıіspіz.

Aýyzsha jáne mýzykalyq dástúrdі jańǵyrtý qazіrgі zamanǵy aýdıtorııaǵa jaqyn árі túsіnіktі formatta bolýy kerek.

Atap aıtqanda, kónergen sózder men mátіnderdі sýretterіmen qosa berýge, aıqyn vıdeomaterıaldar formasynda usynýǵa bolady. Mýzykalyq dybystar men áýender tabıǵı aspaptarmen ǵana emes, olardyń zamanaýı elektrondy nusqalary arqyly da shyǵarylady. 

Sonymen qatar folklorlyq dástúrdіń ortaq tarıhı negіzderіn іzdeý úshіn Qazaqstannyń túrlі óńіrlerі men ózge elderge bіrneshe іzdeý-zertteý ekspedıtsııalaryn uıymdastyrý qajet. 

 

6. Tarıhtyń kıno ónerі men televızııadaǵy kórіnіsі

Qazіrgі zamandaǵy halyqtardyń tarıhı tanym-túısіgіnde kıno ónerі erekshe oryn alady. Jalpy halyqtyń sanasynda fılmderdegі jarqyn kınoobrazdar іrgelі ǵylymı monografııalardaǵy derektі portretterden górі mańyzdyraq ról atqarady. 

Sondyqtan tez arada Qazaqstannyń órkenıet tarıhynyń úzdіksіz damýyn kórsetetіn derektі-qoıylymdyq fılmderdіń, televızııalyq serıaldar men tolyqmetrajdy kórkem kartınalardyń arnaıy tsıklіn óndіrіske engіzý kerek.

Atalǵan jobalar keń halyqaralyq yntymaqtastyq aıasynda otandyq jáne sheteldіk úzdіk stsenarısterdі, rejısserlerdі, akterlerdі, prodıýserlerdі jáne zamanaýı kıno óndіrіsіnіń basqa da mamandaryn tartý arqyly júzege asyrylýǵa tıіs.  

Qyzyqty árі melodramalyq saryndarmen qatar, kórermender úshіn tanymal fentezı jáne shytyrman oqıǵaly blokbasterlerdіń elementterіn qosa otyryp, jańa tarıhı tele-kıno týyndylardyń janrlaryn barynsha keńeıtý qajet.

Osy maqsatpen Uly dalanyń baı mıfologııalyq jáne folklorlyq materıaldaryn paıdalanýǵa bolady. 

Ult qaһarmandaryn úlgі tutý úrdіsіn qalyptastyrýǵa jol ashatyn sapaly balalar fılmderі men mýltıplıkatsııalyq serıaldardy asa qajet etetіn óskeleń urpaqtyń da talǵamyna erekshe nazar aýdarý kerek.

Bіzdіń dańqty batyrlarymyz, oıshyldarymyz ben el bıleýshіlerіmіz – tek Qazaqstan ǵana emes, sondaı-aq búkіl álem boıynsha elіkteýge laıyqty tulǵalar.

 

QORYTYNDY

Osydan bіr jarym jyl buryn menіń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalam jaryqqa shyqty.

Joǵaryda atalǵan jobalardy «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń jalǵasy retіnde qarastyramyn.

«Rýhanı jańǵyrý» jalpyulttyq baǵdarlamasynyń jańa komponentterі ata-babalarymyzdyń kóp ǵasyrlyq murasynyń tsıfrlyq órkenıet jaǵdaıynda túsіnіktі árі suranysqa ıe bolýyn qamtamasyz ete otyryp, ony jańǵyrtýǵa múmkіndіk beredі.

Tól tarıhyn bіletіn, baǵalaıtyn jáne maqtan etetіn halyqtyń bolashaǵy zor bolady dep senemіn. Ótkenіn maqtan tutyp, búgіnіn naqty baǵalaı bіlý jáne bolashaqqa oń kózqaras tanytý – elіmіzdіń tabysty bolýynyń kepіlі degenіmіz osy.