Маргулан Алькей Хаканович


Альке́й Хака́нович Маргула́н (каз. Әлкей Хақанұлы Марғұлан (10 мая 1904 года, аул № 2 Баянаульского уезда Семипалатинской области, Степное генерал-губернаторство, Российская империя — 14 января 1985 года, Алма-Ата, Казахская ССР, СССР) — казахский учёный-археолог, востоковед, историк, литературовед, искусствовед.

Доктор филологических наук (1946), академик АН КазССР (1958), профессор (1960), заслуженный деятель науки КазССР (1961), основоположник казахстанской школы археологии и этнографии

Биография


Алькей Маргулан родился 10 мая (28 апреля по старому стилю) 1904 года в ауле на территории современного Экибастузского района Павлодарской области вблизи села Коктобе (Маргулан аулы), праправнук Олжабай батыра — знаменосца Абылай хана[1]. Происходит из подрода Айдабол рода Суйиндык племени Аргын Среднего жуза.

Его отец Хакан и мать Нуриля были просвещёнными людьми своего времени. В их доме часто гостили известные в степи акыны, сказители, представители интеллигенции того времени, звучали стихи и песни Абая, Жаяу-Мусы, Таттимбета, Ахан-сері и других великих акынов Степи.

Начальное образование будущий учёный получает в аульной школе, затем с 1915 года обучается в трёхклассной русской школе. Как раз в это время происходит Октябрьская революция и начинается гражданская война. В конце 1919 года Алькей поступает на учительские курсы, окончив которые, в 1920 году возвращается в родной аул и работает учителем. В том же году по инициативе известного фольклориста, организатора краеведческого общества А. А. Диваева была организована научная экспедиция в Семиречье и бассейн реки Сырдарьи с целью сбора и изучения казахского советского фольклора. В работе этой экспедиции принял участие и молодой Алькей. После этого, чувствуя недостаточность образования, он в 1921 году поступает в Семипалатинский педагогический техникум, одно из первых средних заведений того времени, где директором был Абикей Сатпаев (член Алаш-Орды). В том же техникуме учились и будущий академик и геолог Каныш Сатпаев и будущий писатель и драматург Мухтар Ауэзов. Именно Мухтар в 1928 году позвал Алькея с собой учиться в Ленинград. В дальнейшем вся академическая деятельность Маргулана связана с Ленинградом. Здесь Алькей Хаканович одновременно учился в трех вузах — институте востоковедения, институте материальной культуры (позднее институт археологии) и институте искусства. Тогда успевающим студентам разрешалось учиться в нескольких институтах. Алькей Хаканович этими условиями воспользовался и получил классическое образование. Учился у великих российских ориенталистов В. Бартольда, С. Ольденбурга, И. Крачковского, С. Малова, В. Струве, А. Самойловича, Н. Марра в период расцвета школы русского востоковедения.

Во время учёбы в Ленинграде Алькей познакомился с Александром Затаевичем, вместе с ним он впоследствии приезжал на каникулы в родные края и записывал народные песни. В 1929 году Алькей заканчивает учёбу в Восточном институте, а в 1930 году работает секретарем Комитета нового алфавита при Наркомате просвещения КазССР и одновременно становится аспирантом Государственной академии истории материальной культуры при АН СССР.

Но в те сталинские годы и он не избежал репрессий и в 1934 году по навету попал в Петропавловскую крепость, откуда чудом спасся. Сумел вернуться домой, восстановиться в аспирантуре и защитить кандидатскую диссертацию.

⦁ В ⦁ 1936—⦁ 1938 — научный сотрудник Института истории материальной культуры АН СССР.

⦁ В ⦁ 1939—⦁ 1946 — старший научный сотрудник, заведующий сектором Института истории КазФАН СССР.

В 1946 году защитил докторскую диссертацию на тему «Эпические сказания казахского народа» и стал заведующим отделом Института истории, археологии и этнографии АН Казахстана. Именно тогда первый президент только что созданной Академии наук Казахской ССР Каныш Сатпаев посоветовал Алькею заняться археологией.

Провёл первые археологические раскопки древних городов вдоль рек Сырдарья, Талас, Шу, исследовал культуры Тараза, Отрара, Сайрама, Саурана, Сыганака. Советские археологи и историки полагали, что на территории древнего Казахстана практически не было городов, за исключением трассы Великого шелкового пути, где редкие поселения все же присутствовали. Однако Алькей Маргулан, исходив вдоль и поперек степи Сары-Арки, изучив раскопки Отрара, Тараза, Сайрана, Сыгнака и других городов, научно доказал, что в Казахстане существовали города в полном смысле этого слова. Более того, академик предположил, что и на севере, и на востоке Казахстана должны быть остатки древних городов. Впоследствии результаты проведенных исследований подтвердили его слова.

С 1946 по 1974 гг. Маргулан был организатором и руководителем Центрально-Казахстанской археологической экспедиции, которая и открыла крупнейший очаг цивилизации эпохи поздней бронзы — Бегазы-Дандыбаевскую культуру. В 1979 году вышла монография А. Маргулана «Бегазы-Дандыбаевская культура Центрального Казахстана» — основательный и фундаментальный труд по древней истории Казахстана. Результаты археологических исследований автора в Сары-Арке были обобщены в фундаментальных монографиях «Древняя культура Центрального Казахстана», «История Казахской ССР» в пяти томах.

С 1946 года — член-корреспондент АН КазССР, с 1958 года — академик, с 1960 года — профессор.

Будучи разносторонним учёным, он также написал монографии «Шокан жене Манас» (о Чокане Валиханове и киргизском эпосе «Манас»), «Ежелги жыр аныздар» («Древние легенды») и «Казахское прикладное искусство» в трех томах.

Умер 14 января 1985 года.

Вклад в науку


Памятник Маргулану в Алматы у здания Академии наук Казахстана, 2008

Объектом исследований А. Маргулана были различные памятники древней архитектуры. Им были открыты уникальные археологические памятники эпохи бронзы и раннего железа, такие как Бегазы, Беласар, Сангуыр и др.

Результаты археологических исследований территории Центрального Казахстана были обобщены в монографиях «Древняя культура Центрального Казахстана», «Бегазы-дандыбаевская культура Центрального Казахстана» и «История Казахской ССР» в пяти томах. С середины 1950-х годов под руководством учёного осуществляется сбор информации и материалов о выдающемся казахском учёном-просветителе Ч. Ч. Валиханове. А. Х. Маргулан был редактором и составителем собрания сочинений Ч. Валиханова, а также автором многочисленных монографий о нём. Научно-преподавательскую деятельность Маргулан сочетал с организаторской работой, возглавляя в течение многих лет Координационный совет по этногенезу казахского народа, Учёный совет Института истории, археологии и этнографии Академии наук КазССР, специализированный совет по защите докторских диссертаций. За многие годы А. Х. Маргулан издал более 300 научных и научно-популярных публикаций.

Алькей Маргулан организовал знаменитую Центрально-Казахстанскую археологическую экспедицию 1946—1974 годов.

Ему принадлежат открытие и обоснование Бегазы-Дандыбаевской культуры эпохи поздней бронзы — крупнейшего очага цивилизации в Центральном Казахстане.

«Интересы его простирались буквально во все области общественных наук. Не было ему равных в знании периода Абылай хана, блестяще изучил он историю Абулхаира, Кенесары, Касым хана, прекрасно ориентировался в культурном прошлом казахов. Значение его наследия, как мне кажется, несправедливо измерять количеством монографий, статей… То, что он сделал для реставрации духовного наследия народа, выходит за рамки науки и имеет общечеловеческое значение» — вспоминал академик Ш. Ч. Чокин.

Награды и премии

Орден Ленина

Орден Трудового Красного Знамени

Орден Дружбы народов

⦁ Премия им. Ч. Ч. Валиханова Президиума Академии наук Казахстана (1967)

Государственная премия Казахской ССР (1982)

Заслуженный деятель науки Казахской ССР

⦁ Почётные грамоты Верховного Совета Казахской ССР.

Семья

Жена — Сатпаева Раушан Абикеевна, врач — онколог, доктор медицинских наук, профессор.

Дочь — Данель Алькеевна Маргулан — кандидат наук, зав. отделом «Маргулановедение» в Институте истории и этнографии им. Чокана Валиханова, вице-президент Международного фонда имени Маргулана



Әлкей Хақанұлы Марғұлан (11 мамыр 1904, Павлодар облысы Баянауыл ауданы – 12 қаңтар 1985, Алматы қаласы) – әдебиеттанушы, өнертанушы, шығыстанушы, Ұлттық археология мектебiнiң негiзiн қалаушы. Бүкiлодақтық география қоғамының толық мүшесi (1933), филология ғылымының докторы (1945), Қазақстан ғылым академиясының академигі (1958), Қазақ КСР-iнiң еңбек сiңірген ғылым қайраткерi (1961). Оның редакциясымен Шоқан Уәлихановтың шығармаларының 5-томдық толық академиялық жинағы жарық көрді. Педагогика саласында Әлкей Марғұлан фольклор бойынша зерттеулерінің маңызы зор. Тұңғыш рет халық педагогикасының біртумалары шоғырланған Қазақ халқының аңыздарын, ертегілерін, жырларын іргелі зерттеді.

Өмірбаяны

Арғын тайпасы Сүйіндік руы Айдабол бөлімінен шыққан[2]. Әлкей Хақанұлы Марғұлан бастапқы бiлiмдi ауыл мектебiнен алды. Павлодар қаласындағы мұғалiмдер курсын бiтiрiп‚ туған аулында мұғалiм болып iстедi. Семей педагогикалық техникумының студентi бола жүрiп‚ «Таң» журналы мен «Қазақ тiлi» газетiнiң редакцияларында (1921–25) қызмет атқарған. Осы жылдары ол М.О.Әуезовпен‚ М.Жұмабаевпен танысты. Ленинград (қазiргi Санкт-Петербург) қаласындағы Шығыстану институтының түркiтану және тарих-филология факультеттерiнде (1925–29) қатар оқыды.

Марғұлан КСРО ғылым академиясының академигі А.Е.Ферсман мен профессор С.И.Руденконың басшылығымен ұйымдастырылған Қазақстан және Алтай археология және этнография экспедицияларының (1926–27) жұмысына қатысты. Экспедиция кезiнде Ә.Н.Бөкейхановпен тығыз қарым-қатынас орнатып, бiрлесiп қызмет жасады. Әлкей 1928 жылдан қазақ халқына қатысты әдеби, мұрағаттық материалдар жинақтаумен шұғылданды. 1929 ж. Абай шығармалары туралы дипломдық жұмыс қорғап‚ орыс география қоғамы архивiндегi Абай қолжазбалары туралы нақты тарихи деректер негiзiнде ғылыми дәйектi тұжырымдар жасады.

Терминология комиссияның ғалым-хатшысы (1930–31), Ленинград қасындағы Мемлекеттік материалдық мәдениет тарихы академиясының аспиранты (1931–34)‚ Шығыстану институтының оқытушысы (1931–35), Мәскеу қаласындағы материалдық Мәдениет тарихы институтының iзденушiсi және ғылыми қызметкерi (1936–38) болды. Осы жылдары ол Шығыс Түркiстан археологиясы мен өнерi бойынша маманданып, бiрнеше археологиялық экспедицияларға қатысты. КСРО ғылым академиясының қазақ бөлiмшесi Тарих институтының аға ғылыми қызметкерi (1939–41) болды. Оның «Мәшһүр Жүсiп мұрасындағы түркi эпосы», «Декабристер және Қазақстан», «Әлiшер Науаи және қазақ мәдениетi», «Мұхаммед Хайдар Дулати – тарихшы», «Шоқан Уәлиханов және Орта Азия тарихы», «Суворов», «Жамбыл Жабаев» (1940–41), т.б. еңбектерi жарық көрдi.

1941 ж. КСРО ғылым академиясы Қазақ бөлiмшесiнiң тарих бөлiмiн басқарды. Осы қызметте жүрiп «Хандар жарлығының тарихи маңызы» деген тақырыпта қорғаған канд. диссертациясында (1943) көне қыпшақ тарихына байланысты құнды зерттеулер жасады. «Қазақ халқының эпикалық жыр дастандары» тақырыбында қорғаған докт. диссертациясы қазақ әдебиетi мен тарихы саласындағы iргелi зерттеулердiң нәтижесi саналды. Археология, палеолит бөлiмiнiң меңгерушiсi, аға ғылыми қызметкерi (1946–53), Қазақстан ғылым академиясының Архитектура құрылыс және құрылыс материалдары институтының аға ғылыми қызметкерi (1953–55) болды; кейін этнография бөлiмiн (1958–76) басқарды.

Осы жылдары Марғұлан Сырдария, Шу, Талас өзендерi бойында және Отырар, Сауран, Сығанақ қалалары орнында қазба жұмыстарын жүргiзiп, соның негiзiнде «Көне қазақ жерiнiң қалалары мен құрылыс өнерiнiң тарихы» аталатын монографиясын (1950) жариялады. Кемел Ақышев, М.Қадырбаев, М.Оразбаевтармен бiрге Орталық Қазақстанда жүргiзген археология қазба жұмыстарының қорытындысы саналатын «Орталық Қазақстанның ежелгi мәдениетi» (Древняя литература Центрального Казахстана, 1966) атты ғылыми-зертханалық еңбегiн жазып‚ кiтаптың редакциясын басқарды.[3]

Марғұлан – қорқыттанушы. Ол оғыз-қыпшақ тайпасынан шыққан данагөй абыз, жырау, күй атасы, қазақ бақсыларының жебеушiсi, батагөй-сәуегейi Қор-қыт мұрасын зерттедi. М-ның жазуынша, қазақ музыкасы мен философиясында «Қорқыт күйi», «Қорқыт сарыны», «Қорқыт тол-ғауы», «Тәңiр биi» дейтiн рухани iзгi дәстүрлер, мақамдар қалыптасып дамыған. Демек, Қорқыт – «керемет иесi», «Ұлыстың ұлы кеңесшiсi», «тарихи оқиғаларды жырлаушы жырау». Марғұлан Қорқыт мұрасын, дәстүрiн ұстанған халық мәдениетiнiң көрнектi өкiлдерiн былайша топтастырады:

ба⦁ қ⦁ сы-жыраулар (Қойлыбай, Қарамырза, Нысан абыз, т.б.);

⦁ қобызбен күй орындаушылар (әл-Фараби, Кетбұға);

⦁ сәуегей жыраулар, шешендер (Сыпыра жырау, ⦁ Асан⦁ ⦁ қ⦁ ай⦁ ғ⦁ ы, ⦁ Шалкиіз⦁ ⦁ жырау, ⦁ Қ⦁ азту⦁ ғ⦁ ан, ⦁ Ә⦁ нет⦁ баба, ⦁ Б⦁ ұқ⦁ ар ⦁ жырау, ⦁ Т⦁ ә⦁ ттi⦁ қ⦁ ара, ⦁ Майлы⦁ қ⦁ ожа, т.б.);

⦁ Қорқыт дәстүрiн жалғастырған, қобызбен жыр туындатқан ақындар (⦁ Бал⦁ қ⦁ ы Базар, Ерiмбет жырау, ⦁ Кете⦁ Ж⦁ ү⦁ сiп, Қаңлы Жүсiп, Абыл, Оңғар жырау, Шораяқтың Омары, т.б.).

Марғұлан «Қазақ халқының көне замандағы ақындық өнерiнiң шеберлерi» атты еңбегiнде (1959) қазақ халқының эпикалық жыр дәстүрiн дамытқан ақындарға, шебер орындаушыларға, сал-серiлерге тоқталып, олардың сөз өнерiндегi орнын айқындады. Еңбектегi ғылыми тұжырымдар танымдық тереңдiгiмен ерекшеленедi, онда көне ойшылдардан бастап Жанақ, Шөже, Арыстанбай, Марабай, Сүйiнбай, Жамбыл, Нұрпейiс, Иса секiлдi ақындар шығармашылығы талданады. Марғұланның «Тамғалы тас жазуы» атты зерттеуiнде әдеби-тарихи һәм мәдени деректер молынан кездеседi. Ол сонымен қатар қырғыз халқының «Манас» эпосы туралы ғылыми-зерттеулер iсiнiң дамуына үлес қосты. Қырғыз эпосын дүние жүзiне алғаш таныстырған Ш.Ш.Уәлиханов, кеңес заманында бастапқы зерттеулердi жүргiзген Әуезов болса, кейiннен осы дәстүр Мағұланның «Шоқан және Манас» атты монографиясында жалғасты. Ол эпостағы өмiр шындығы, жырдың шығу тегi, дәуiрi, кейiпкерлерi мен көркемдiк кестесi және манасшылардың жырды жетiлдiрудегi қызметi‚ т.б. жөнiнде ғылыми маңызы жоғары пiкiрлер айтты.

1957–1967 ж. Уәлихановтың ғылыми мұраларын жинайтын топқа (Мұхтар Әуезов, С.Бәйiшев, С.Мұқанов, Қ.И.Сәтбаев, А.Нүсiпбеков-пен бiрге) басшылық етiп, оның таңдамалы (1958) және 5 томдық шығармалар жинағын жарыққа шығарды.

1976–1984 ж. Қазақстан ҒА этнография бөлiмiнiң аға ғылыми қызметкерi болды. Оның ынта-жiгерi мен ұсынысы бойынша қазақ даласының ең шалғай аудандарына бiрнеше археологиялық және этнографиялық экспедициялар ұйымдастырылды. Ол өзiне дейiнгi Қазақстанды зерттеушi орыс ғалымдарының қазақ даласы тек көшпелiлер мекенi болды деген тұжырымдарының шындыққа сай келмейтiндiгiн дәлелдедi. Ғалым 1940 жылдардың аяғында бiрнеше рет саяси қудалауға түсті, кейiн де ұдайы саяси бақылауда болды, ғылыми ортаның кейбiр қисынсыз сындарына ұшырады.

Еңбектері


Әлкей Хақанұлы Марғұланның 100 жылдығына арналып шығарылған почталық марка

Марғұлан тарих, археология, этнография, әдебиет, өнер (қолданбалы және сәулет өнерi) және металлургия саласына қатысты 300-ден астам ғыл.-зерт. жұмыстар, 100-ден астам энциклопед. мақалалар жазды‚ сонымен қатар қазақстандық этнографтардың, археологтардың, тарихшылардың бiрнеше буынын даярлады. М-ның ғыл. еңбектерiнiң бiрқатары шетел тiлдерiне ау-дарылды. 1991 жылы Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының Тарих, археология және этнология институтындағы археология орталығының негiзiнде Марғұлан атындағы Археология институты құрылды. Астана, Павлодар, Екібастұз, Жезқазған қ-лары мен Оңтүстік Қазақстан облысында, Баянауыл, Екiбастұз аудандарында бiрнеше көшелер, мектептер М. есiмiмен аталады. Павлодар қаласында мүсiнi орнатылған‚ сондай-ақ Павлодар мемлекеттік университетiнде Марғұлан атында стипендия тағайындалып‚ музей ашылған. 100 жылдық мерейтойы ЮНЕСКО-ның шешiмiмен дүниежүзілік деңгейде аталып өттi (2004). Қазақстан ғылым академиясының Уәлиханов атынд. (1967), Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлықтарының лауреаты. Ленин, Еңбек Қызыл Ту, Халықтар достығы ордендерiмен және медальдармен марапатталған.


Логотип.gif

ГУ "Школа-лицей №8 для одарённых детей"

www.lizey8.kz

 

Сохраняя прошлое, создаем будущее.