Киіз үй | Юрта



Ю́рта  — переносное каркасное жилище с войлочным покрытием у тюркских и монгольских кочевников.

Этимология

Наиболее общим значением общетюркского слова «jurt» является «народ», а также — пастбище, родовая земля. В казахском языке юрта называется «киіз үй», что в буквальном переводе — «дом из кошмы».


История

Возможно, прообразом юрты в эпоху поздней бронзы XII—IX веках до нашей эры, являлись жилища андроновцев. Древнейшие визуальные изображения юрты (вернее, верблюдов навьюченных деталями юрты) дошли на погребальных статуэтках середины I тысячелетия н. э. из Северного Китая. Разнообразный материал, характеризующий развитие юрты со времён монгольских завоеваний XIII века, содержится в китайских, а также среднеазиатских, иранских и турецких миниатюрах.

Устройство юрты у тюрков и монголов несколько различается. Туркменские юрты имеют двустворчатые деревянные двери. В казахских и киргизских юртах вместо деревянной двери зачастую используется также и войлочный полог. Двустворчатые деревянные двери были в татарских юртах 1920-х годов. Казахские юрты ниже киргизских из-за сильных ветров в степи. Монгольские, бурятские и тувинские юрты из-за прямых потолочных жердей ещё ниже. Некоторые представления о мобильных жилищах древних кочевников дают наскальные изображения.

Сейчас юрты используются и для туристического отдыха. В этом случае они могут иметь богатое убранство.


Устройство юрты и её сборка

Небо через дымовой выход тувинской юрты

Юрта полностью удовлетворяет потребностям кочевника в силу своего удобства и практичности. Она быстро собирается и легко разбирается силами одной семьи в течение одного часа. Она легко перевозится на верблюдах, лошадях или автомашине, её войлочное покрытие не пропускает дождь, ветер и холод. Отверстие на вершине купола служит для дневного освещения и позволяет пользоваться очагом. Основные части юрты: кереге/канат (решетчатые складные стенки), уук/уык (жерди, составляющие купол), тюндюк/шанырак (круг на вершине купола, скрепляющий жерди), ергенек (дверца входа), кошма, покрывающая все сооружение. Монгольские, бурятские, калмыцкие и тувинские юрты имеют пару подпорок по центру для поддержания низкого свода. Киргизские, казахские, туркменские и башкирские юрты обходятся без подпорок за счёт более высокого свода. Юрта и поныне используется во многих случаях животноводами Казахстана, Кыргызстана и Монголии ввиду своей практичности. Особенностью юрты является то, что она позволяет легко регулировать освещенность и вентиляцию. Дым выходит через открытый шанырак — решетчатый круг/отверстие в центре купола, не заполняя помещение. Оно же служит днём для освещения, а ночью легко прикрывается (достаточно потянуть аркан), что позволяет сохранить тепло. В жаркую погоду можно поднять вверх боковые кошмы, в таком случае юрта легко проветривается с любой стороны сквозь решетчатые стенки (кереге), позволяя людям сидеть в прохладной, обдуваемой тени. Почётное место в юрте (тор), куда сажают дорогих гостей, расположено прямо напротив входа, рядом с горкой из сундуков и постельных принадлежностей, стоящей на подставке-жукаяке.

Монгольская юрта, как правило, ориентирована по оси север — юг. Вход — с южной стороны. Сторона юрты, где хранится алтарь с изображением богов, находится на севере. В центре юрты расположен очаг.

Изнутри юрта делится на две половины. У монголов восток — женская, а запад — мужская. На мужской половине — ближе к двери, то есть ближе к земле, — находится постель хозяев. Здесь развешивается оружие мужчины, конская упряжь, талисманы. На женской — девичьей — постель невесты — дочери хозяина. Ниже — к двери — посудный шкаф, ступа для взбивания кумыса — символ достатка. Эта половина гостевая.



Киіз үй - қазақтың өз өміріндегі ұстанар салты мен дәстүрінің де таңбасы, белгісі. Оның дүниетанымының, сан ғасырлық мәдениетінің жарқын айғағы. Өйткені қазақ халқының салт-дәстүрінің көпшілігі осы киіз үйге байланысты. Киіз үй, ең алдымен, оның иесінің байлығын, тұрмыс жайын білдіреді. Оның екі, үш қанаттан бастап он екі, он сегіз, отыз қанатқа дейін жететін түрлері болған. Ал киіз үйдің керегесінің басы 70-тен 360-қа дейін барады. Ауқатты қазақтардың киіз үйлері, әлгіде айтқандай, үлкен және өте бай жиһазды өрнектермен безендіріледі.Оларды ақ орда, алтын орда, алтын үзік деп атаған. Одан басқа киіз үйлердің алты қанат ақ боз, қоңыр үй, қара лашық, күрке отау, итарқа т.б. атаулары бар. Киіз үйлер өзінің мәдени-тұрмыстық, шаруашылық жағдайына байланысты да үш түрге: 1) жаздыгүні тұруға арналған, 2) мереке-жиын кезінде қонақ күтіп алатын және 3) жорық кезінде тігілетін киіз үй болып бөлінеді. Жолаушылар мен жорықшылардың тігетін үйлерін абылайша, ақ қос, қос, қаңқа, (арбаның үстіне тідгілетін үй), жарық үй деп атаған. Сондай-ақ құрым киізден, қамыстан, шиден киіз үй тектес үйшіктер мен күркелер салынатын болған. Бұлар, көбіне, қақыранемесе қалқа деп аталған да, жаугершілікте, майдан шебінде далада, жауын-шашыннан қорғану үшін тігілетін болған.

Киіз үйдің негізгі қаңқасы – кереге, уық, сықырлауық, шаңырақ – киіз үйдің сүйегі деп аталады. Олар бір-бірімен бау-басқұрлармен біріктіріліп таңылады. Оның сыртынан ши тұтылады да, киіз әбзелдер (туырлық, үзік, түндік, киіз есік) жабылады. Бұлардың әрқайсысының өз орны бар: туырлық керегеден уықтың ортасына дейін, үзік кереге басынан шаңыраққа дейін, түндік шаңырақты, ал киіз есік сықырлауықты жауып тұрады. Бау-басқұрлар  киіз үйдің сүйегін ұстастырып қана қоймай, сыртқы киіздерін де бастырып тұру мақсатында қолданылады.

Киіз үйдің сыртқы әбзелдері күн сәулесі мен тамшы өткізбеген, жылу сақтаған. Оларды жасау қазақтың киіз басу, өрнек жасау өнерін тереңдете түскен. Бұл әбзелдерді ақ тоқтының жүнінен басылып, пісірілген шаңқан ақ киізден пішкен, тіпті кейде киіздің түсін ағарта түсу үшін бор да қосатын болған. Оюлап пішілген ақ киізді өрнекті жіппен жиектеген немесе мақпал мен шұғадан ою бастырған. Ал киіз үйдің бау-басқұрлары әшекей өрнекпен көмкеріліп, түрлі-түсті жіппен тоқылатын болған.

Соңғы ғасырдың аяқ шенінде қазақ мемлекетінің тәуелсіздік алуына орай,  ұлт мәдениетінің де жанданғанын жақсы білесіздер. Қазақтың қасиетті киіз үйі де ұлт мәдениетінің бір көрінісі ретінде  қайта дәріптелді. Жер-жерде ата-бабаларымызға арналып беріліп жатқан астар мен өткізіліп жатқан ұлан-асыр тойлардың сәні қазақтың сән-салтанаты мен ұлттық дәулетін көрсететін осы киіз үйлер болуда. Әсіресе алғаш рет 1991 жылы Абылай ханның асында тігілген Торғай ордасы деп аталған киіз үйдің даңқы айрықша болды.  Кейіннен оның көлемі 12 қанаттан 18 қанатқа дейін ұлғайтылып, Есет батырдың, Шақшақ Жәнібек батырдың, ұлы Абайдың тойларында  қайта тігілді. Бұл киіз үйдің биіктігі 8 м, ішіне жүздеген адам еркін сияды. Осындай сән-салтанатты қазақтың киіз үйлері – ұлтымыздың мақтанышы.

Логотип.gif

ГУ "Школа-лицей №8 для одарённых детей"

www.lizey8.kz

 

Сохраняя прошлое, создаем будущее.